Cüri Deresi’nde su ve akıl

OSMAN ÇAKMAK > Ünye’nin sularla imtihanı bir hafıza tazelemesiyle başlar: 30 Haziran 2006’da Tabakhane, 8–10 Ağustos 2018’de Ceviz Deresi… O günleri hatırlayan herkes bilir; bir dere yalnızca su taşımaz, ihmali de önüne katar. Bugün ise mercek Curi (Cuma) Deresi’nde: Dün yerleşimin baskısıyla daralan taşkın yatağı, bugün Organize Sanayi Bölgesi ile daha da sert bir sınava hazırlanıyor.

Bakınız, bilimsel çalışmalar bize yalın bir gerçeği söylüyor: Ünye’nin altı havzasında taşkın riskini belirleyen unsurlar sadece yağmur ve topoğrafya değil; arazi kullanımındaki her santimetrelik değişim de dengeyi oynatıyor. Eğim azaldıkça, kuzeye bakan nemli yamaçlardan süzülen su yüzeysel akışa daha çabuk geçiyor. Topraklar suya doygun, kıyı düzlüğü dar, köprüler tıkanmaya meyilli; yani “zincirin zayıf halkaları” önceden belli.

Curi havzası, yüzdesel risk tablosunda belki zirvede değil. Fakat şehir dokusuyla, şimdi de OSB’nin ağırlaşan geçirim­siz yüzeyleriyle risk afete dönüşmeye çok yatkın. Sanayi demek çatı ve asfalt demek; yağmur damlası toprakla buluşmadan hızla kanala koşuyor. Bu da taşkın dalgasını hem daha erken hem daha yüksek getiriyor. Üstüne bir de sanayinin doğası gereği kimyasal depolama/atık riski eklendi mi, konu sadece su baskını olmaktan çıkıp çevresel güvenlik meselesine dönüşüyor.

Peki, ne yapacağız? “Islah”ı yalnızca beton duvar sanan bir refleksle değil, hidroloji + ekoloji + endüstriyel güvenlik üçlüsünü birlikte okuyarak hareket edeceğiz. Ünye’ye yakışan budur.

Curi Deresi ve Ünye OSB için 12 Maddelik Somut Yol Haritası

1. İklim Kayıplı Hidrolojik Tasarım: Kanal, menfez ve köprü kapasiteleri en az Q100 + iklim güvenlik payı ile, kritik kesimlerde Q200–Q500 senaryo kontrolleriyle yeniden boyutlandırılmalı.
2. İki Kademeli (two-stage) Dere Kesiti: Bankfull kesitin yanında taşkın anında devreye giren taşkın terasları (floodplain benches) oluşturulmalı; hem hız düşer hem sediman kontrolü sağlanır.
3. Yukarı Havza Geciktirme: OSB’ye gelmeden önce geciktirme göletleri/taşkın depolama cepleri ve sel seddeleri ile pik debi sönümlenmeli. Depolama hacmi, OSB’deki tasarım yağışı için pik debiyi belirgin düşürecek şekilde kalibre edilmeli.
4. Yeşil Altyapı Zorunluluğu: OSB imar şartnamesine yeşil çatı, yağmur bahçesi, geçirgen otopark, açık kanallı biyofiltre gibi LID/Su Duyarlı Kentsel Tasarım hükümleri eklenmeli. Çatı suyuna zorunlu yağmur suyu hasadı.
5. Köprü ve Menfezlerde Tıkanma Emniyeti: Girişte ırmak çöp tutucular (debris racks), üst kotta serbest taştı payı (freeboard); dar açıklık yok, ayak sayısı minimum. Bakım planı ay-ay yazılı olmalı.
6. Dere Koridoru ve Setback: OSB içinde mutlak taşkın yatağı ve koridor setback mesafesi plan notlarına işlenmeli; bu şeritte yapılaşma, depo, otopark, tehlikeli madde bulundurma yasaklanmalı.
7. Kimyasal Güvenlik: Tüm tesislerde ikincil sızdırmazlık havuzları, taşkın sırasında otomatik kapanan vanalar, geri-sızma önleyici klapeler; tehlikeli depolar zeminden yükseltilmiş platformlarda. Yıllık senaryo tatbikatı zorunlu.
8. Sediman ve Rüsubat Yönetimi: Üst havzada sediman tutucu cepler, dere içinde enerji kırıcı eşikler; yıllık batimetri/çökel takibi.
9. Gerçek Zamanlı Erken Uyarı: Havza boyunca yağış ve seviye sensörleri, OSB’de SCADA ile entegre. Eşik aşımlarında SMS-sireni-bildirim üçlü mekanizması; kapı kapatma/enerji kesme otomasyonu.
10. Acil Durum Lojistiği: OSB içinde yüksek kotlu toplanma alanları, alternatif tahliye güzergâhı, köprü kaybı senaryosunda geçici modüler köprü stok/planı.
11. Bakım-İşletme Takvimi: Menfez-ızgara temizliği mevsimsel yağıştan önce; drone ile ön-son görüntü kaydı; belediye-OSB-DSİ arasında ortak bakım protokolü.
12. Şeffaflık ve Sigorta: Risk haritası kurumsal panoda ve mobilde; işletmeler için taşkın afet sigortası ve çevresel sorumluluk sigortası teşviki; ihlale idari yaptırım.

Ünye, sahil yolunun “yüksek kot – düşük açıklık” mirasını, dere koridorlarına saygılı yeni bir mühendislik diliyle telafi edebilir. Curi Deresi’nde kurulacak akıllı sistem, Tabakhane ve Ceviz için de çoğaltılabilir modeldir: Doğal taşkın yatağını tanı, pik debiyi geciktir, geçirimliliği artır, tıkanmayı önle, anlık uyar.

Bir şehrin uygarlık ölçüsü, taşkınla kavgasında değil; taşkınla akıllı barışında saklıdır. Ünye’nin yeni eşiği tam da budur: Sanayiyi büyütürken suyu küçümsememek. Çünkü suyu küçümseyen şehirleri, su hiç küçümsemez.